Khi chia tài sản chung vợ chồng hay chia di sản thừa kế, giá trị tài sản có thể được xác định theo ba đường: các bên tự thoả thuận giá; các bên cùng chọn một tổ chức thẩm định giá; hoặc, khi vụ việc ra toà mà các bên không thống nhất, toà án quyết định định giá và thành lập hội đồng định giá. Đường đầu nhanh và rẻ nhất, đường sau cùng chậm và căng thẳng nhất.
Bài này giải thích ba đường đó ở mức nguyên lý, để bạn hiểu mình đang đứng ở đâu và chuẩn bị gì cho từng bước. Bài không tư vấn vụ việc cụ thể; quy định về tố tụng, hôn nhân gia đình và thừa kế bạn kiểm theo văn bản hiện hành, và nên hỏi luật sư khi có tranh chấp. Trên AI Cố Vấn bạn có thể đặt câu hỏi cho người làm luật với mô tả đã che thông tin cá nhân.
Ba đường xác định giá trị tài sản khi chia
Tự thoả thuận giá. Các bên cùng đồng ý một con số cho từng tài sản, ghi vào văn bản thoả thuận chia tài sản hoặc văn bản thoả thuận phân chia di sản, có thể công chứng. Đây là cách phổ biến nhất khi các bên còn nói chuyện được với nhau. Pháp luật tố tụng dân sự cũng ghi nhận quyền của đương sự được thoả thuận về giá tài sản.
Cùng chọn tổ chức thẩm định giá. Khi các bên không tự thống nhất được con số nhưng tin một bên trung lập, họ thoả thuận chọn một doanh nghiệp thẩm định giá. Kết quả chứng thư trở thành mốc chung. Nếu vụ việc đã ở toà, thoả thuận chọn tổ chức thẩm định giá cũng là quyền của các đương sự theo luật tố tụng.
Toà án định giá. Theo nguyên tắc của Bộ luật Tố tụng dân sự, toà án ra quyết định định giá và thành lập hội đồng định giá trong một số trường hợp, như khi đương sự yêu cầu, khi các bên không thoả thuận được giá và cũng không thoả thuận chọn được tổ chức thẩm định giá, hoặc khi giá thoả thuận thấp bất thường nhằm trốn tránh nghĩa vụ với nhà nước hay người thứ ba. Các trường hợp cụ thể bạn đọc trong bộ luật hiện hành.
Thời điểm định giá và vì sao con số thay đổi
Một điểm hay gây bất ngờ: giá trị tài sản khi chia thường được xác định theo thị trường tại thời điểm giải quyết, không phải lúc mua hay lúc người để lại di sản qua đời. Một mảnh đất mua từ nhiều năm trước có thể đã tăng giá nhiều lần; một chiếc xe mua năm ngoái đã mất giá đáng kể. Các bên cần hiểu điều này để không tranh cãi dựa trên con số trong ký ức.
Vụ việc kéo dài thì giá trị có thể thay đổi giữa các lần xét xử. Luật tố tụng có cơ chế định giá lại khi có căn cứ cho rằng kết quả định giá trước không chính xác hoặc không còn phù hợp với giá thị trường tại thời điểm giải quyết. Đây là một lý do khiến tranh chấp tài sản kéo dài thường tốn kém hơn dự tính.
Với chứng thư thẩm định giá các bên tự thuê, bạn nên để ý thời hạn hiệu lực ghi trên chứng thư. Nếu đàm phán kéo dài quá hạn đó, chứng thư cũ chỉ còn giá trị tham khảo, và một bên có thể đề nghị làm lại.
Hội đồng định giá khác doanh nghiệp thẩm định giá thế nào
Người không trong nghề hay lẫn hai khái niệm này. Bảng dưới so sánh ở mức nguyên lý.
| Tiêu chí | Doanh nghiệp thẩm định giá | Hội đồng định giá do toà án thành lập |
|---|---|---|
| Ai đề nghị | Các bên tự thuê, hoặc cùng thoả thuận chọn | Toà án quyết định trong các trường hợp luật định |
| Thành phần | Thẩm định viên về giá của doanh nghiệp | Đại diện cơ quan chuyên môn liên quan, theo quy định tố tụng |
| Kết quả | Chứng thư và báo cáo thẩm định giá | Biên bản định giá |
| Vai trò trong vụ việc | Căn cứ để thương lượng, hoặc chứng cứ nộp cho toà | Căn cứ để toà án giải quyết, các bên có quyền có ý kiến |
| Chi phí | Theo hợp đồng giữa các bên với doanh nghiệp | Chi phí định giá theo quy định tố tụng |
Chi phí định giá trong vụ án chia tài sản thường được phân bổ theo nguyên tắc luật định, trong đó có trường hợp mỗi bên chịu theo tỉ lệ giá trị phần tài sản được chia. Quy định cụ thể và ngoại lệ bạn kiểm trong Bộ luật Tố tụng dân sự hiện hành hoặc hỏi luật sư.
Chuẩn bị danh mục tài sản trước khi bàn giá
Nhiều cuộc chia tài sản rối ngay từ bước "có những gì", chưa tới chuyện giá. Một danh mục rõ ràng giúp mọi bên nói về cùng một thứ. Danh mục nên có:
- Nhà đất: loại, diện tích theo giấy chứng nhận và thực tế, tình trạng pháp lý, người đang ở hoặc sử dụng.
- Phương tiện: loại xe, năm sản xuất, người đứng tên, tình trạng.
- Tài sản kinh doanh: cửa hàng, phần vốn trong công ty, hàng tồn, máy móc.
- Tiền gửi, vàng, giấy tờ có giá: số lượng tại thời điểm cụ thể.
- Khoản nợ chung: ai vay, vay ai, còn bao nhiêu, tài sản nào đang bảo đảm cho khoản nợ.
- Đồ có giá trị tinh thần: thường khó định giá, nên bàn riêng ai giữ thay vì tranh cãi con số.
- Ghi chú tài sản nào các bên đã đồng ý giá, tài sản nào còn tranh chấp.
Cột "đã đồng ý giá" quan trọng hơn bạn nghĩ. Nó thu hẹp phạm vi phải thuê thẩm định giá hoặc phải đưa ra hội đồng định giá, nhờ đó giảm chi phí và thời gian cho cả hai bên.
Dùng AI giúp sắp xếp, không giúp phân xử
Trong tranh chấp gia đình, AI có ích nhất ở việc sắp xếp thông tin trung tính. Trước khi đưa vào, đổi tên người thành vai trò như Bên A, Bên B, Người con thứ nhất; bỏ số giấy tờ, địa chỉ cụ thể.
- Nhờ AI chuyển ghi chép lộn xộn thành bảng danh mục tài sản theo các nhóm ở trên, có cột đã đồng ý và còn tranh chấp.
- Nhờ AI lập khoảng giá sơ bộ cho tài sản dễ so sánh như xe, đồ gia dụng, dựa trên các tin rao bạn đưa vào, ghi rõ đây là ước lượng tham khảo.
- Nhờ AI soạn danh sách câu hỏi trung tính gửi tổ chức thẩm định giá mà các bên cùng chọn: mục đích, thời điểm, cơ sở giá trị, cách xử lý phần chưa có giấy tờ.
- Không nhờ AI phán ai được bao nhiêu, ai đúng ai sai. Nó không biết đủ sự việc và không có tư cách đó.
Một bảng danh mục do AI giúp sắp xếp, được mọi bên cùng xem và sửa, có thể là văn bản đầu tiên mà các bên cùng đồng ý. Điều đó đôi khi giúp cuộc nói chuyện tiếp theo dễ hơn.
Tài sản khó định giá trong các vụ chia
Phần vốn trong công ty hay hộ kinh doanh. Giá trị không nằm ở số vốn ghi trong giấy đăng ký mà ở tài sản, công nợ và khả năng sinh lời hiện tại. Định giá loại này thường cần đọc sổ sách, và các bên hay nghi ngờ số liệu do người đang điều hành cung cấp. Nếu một bên đang nắm sổ sách, bên kia có quyền đề nghị được xem trong khuôn khổ pháp luật cho phép.
Nhà đất đang cho thuê hoặc đang thế chấp. Hợp đồng thuê còn hiệu lực và khoản nợ đang bảo đảm bằng tài sản đều ảnh hưởng tới giá trị thực nhận khi chia. Cần ghi rõ giá trị trước và sau khi trừ nghĩa vụ, để các bên không hiểu khác nhau về cùng một con số.
Tài sản ở nhiều tỉnh thành khác nhau. Mỗi nơi có thị trường riêng, dữ liệu so sánh riêng. Thuê một đơn vị có khả năng khảo sát ở tất cả các nơi, hoặc thống nhất trước nguyên tắc dùng nhiều đơn vị, giúp tránh việc mỗi tài sản được định giá theo một chuẩn khác nhau.
Đồ cổ, tranh, trang sức, cây cảnh quý. Thị trường hẹp, giá dao động rộng, ít giao dịch công khai. Thường phải có ý kiến của người am hiểu từng loại, kết hợp giám định nguồn gốc. Giá rao trên mạng ở nhóm này gần như không dùng được làm căn cứ.
Khi một bên muốn giữ tài sản và trả phần cho bên kia
Tình huống rất thường gặp: một người muốn giữ căn nhà, chiếc xe hay cửa hàng, và thanh toán phần giá trị tương ứng cho người còn lại. Ở đây con số định giá trực tiếp quyết định số tiền phải trả, nên cả hai bên đều có động cơ kéo giá về phía mình: người giữ muốn thấp, người nhận muốn cao.
Cách làm giảm căng thẳng là thống nhất quy trình trước khi biết con số: cùng chọn đơn vị thẩm định giá, cùng thống nhất mục đích và thời điểm ghi trên chứng thư, cùng cam kết dùng kết quả làm căn cứ, chia phí theo một tỉ lệ đã định. Khi quy trình được đồng ý trước, kết quả dễ được chấp nhận hơn nhiều so với khi mỗi bên tự thuê một nơi rồi mang hai chứng thư ra đối chất.
Nếu không thống nhất được quy trình, đó thường là dấu hiệu tranh chấp sẽ cần đến người có chuyên môn pháp lý hoặc toà án. Lúc đó, những gì bạn chuẩn bị được, như danh mục tài sản rõ ràng, giấy tờ đầy đủ, ghi chép trao đổi, vẫn có giá trị cho người đại diện của bạn.
Ví dụ giả định: chia một cửa hàng tạp hoá
Ví dụ giả định: hai vợ chồng ở Cà Mau ly hôn, tài sản chung gồm căn nhà vừa ở vừa bán tạp hoá, hàng tồn trong kho, một xe máy và khoản nợ nhà cung cấp. Người vợ muốn giữ nhà và tiếp tục bán hàng, người chồng muốn nhận phần bằng tiền. Họ còn nói chuyện được nhưng không tin con số của nhau.
Hai người thống nhất ba việc trước khi bàn giá. Một, lập danh mục tài sản và nợ, cùng ký từng trang. Hai, xe máy và hàng tồn tự định giá theo tin rao và hoá đơn nhập gần nhất, vì giá trị nhỏ và dễ kiểm. Ba, riêng căn nhà thuê một doanh nghiệp thẩm định giá mà cả hai cùng chọn, mỗi người trả một nửa phí, chứng thư ghi rõ mục đích phục vụ thoả thuận chia tài sản chung.
Khi có chứng thư, phần còn lại chỉ là phép tính: giá trị nhà cộng hàng tồn và xe, trừ nợ, chia theo tỉ lệ hai bên đã thống nhất với sự tư vấn của luật sư. Người vợ trả phần chênh theo lịch hai bên đã ký. Việc thuê thẩm định giá cho một tài sản thay vì tất cả giúp tiết kiệm chi phí mà vẫn có mốc chung cho khoản lớn nhất.
Câu hỏi thường gặp
Vợ chồng tự thoả thuận giá tài sản khi ly hôn có được không?
Được. Thoả thuận về giá và cách chia là quyền của các bên; nếu ra toà, toà án thường ghi nhận thoả thuận tự nguyện, không trái pháp luật và không nhằm trốn tránh nghĩa vụ với người khác. Nên lập văn bản rõ ràng và hỏi luật sư về thủ tục phù hợp với trường hợp của bạn.
Không đồng ý với kết quả của hội đồng định giá thì làm gì?
Đương sự có quyền có ý kiến về kết quả định giá trong quá trình giải quyết vụ việc, và luật tố tụng có quy định về định giá lại trong những trường hợp nhất định. Cách thực hiện cụ thể nên trao đổi với luật sư, kèm căn cứ như giao dịch tương tự, hiện trạng tài sản.
Có nên mỗi bên tự thuê một doanh nghiệp thẩm định giá riêng?
Có thể, nhưng hai chứng thư khác nhau thường làm tranh cãi kéo dài. Cùng chọn một đơn vị và thống nhất quy trình trước thường hiệu quả hơn. Nếu mỗi bên vẫn muốn ý kiến riêng, hãy coi đó là tài liệu tham khảo cho đàm phán.
Di sản là nhà đất chưa có giấy chứng nhận thì định giá thế nào?
Tài sản chưa hoàn thiện giấy tờ vẫn có thể được định giá, nhưng tình trạng pháp lý ảnh hưởng lớn tới giá trị và cách chia. Thẩm định viên thường nêu giả thiết về pháp lý trong báo cáo. Thủ tục hợp thức hoá và chia thừa kế loại tài sản này nên hỏi luật sư hoặc cơ quan đất đai.
Ai trả phí thẩm định giá khi các bên tự thuê?
Do các bên thoả thuận: chia đều, chia theo phần được hưởng, hoặc một bên trả. Nên ghi thoả thuận này bằng văn bản trước khi ký hợp đồng thẩm định giá, để tránh thêm một điểm tranh chấp khi kết quả không như ai mong đợi.
Đồ vật kỷ niệm có cần định giá không?
Nhiều thứ có giá trị tinh thần lớn nhưng giá trị thị trường nhỏ. Thay vì thuê định giá, các bên thường thoả thuận ai giữ món nào và bù trừ bằng món khác. Chỉ những đồ có giá trị thị trường đáng kể như đồ cổ, trang sức mới cần ý kiến chuyên môn.