Khi một thành viên góp vốn vào công ty bằng nhãn hiệu, công thức hay phần mềm, giá trị phần góp đó quyết định tỉ lệ sở hữu của mọi người, nên phải được định giá có căn cứ và được các bên chấp nhận. Định giá quá cao làm thiệt người góp tiền mặt và kéo theo trách nhiệm pháp lý; quá thấp làm người góp tài sản thấy bị coi nhẹ công sức nhiều năm.
Bài này dành cho những người đang chuẩn bị lập công ty cùng nhau, trong đó có người mang vào một thương hiệu, một công thức, một phần mềm đã làm sẵn. Nội dung giải thích nguyên lý theo luật doanh nghiệp và sở hữu trí tuệ hiện hành ở mức tổng quát, cách tính bằng ví dụ giả định, và những bước cần làm để phần góp vốn được ghi nhận đúng.
Tài sản trí tuệ nào dùng để góp vốn được
Luật doanh nghiệp hiện hành cho phép góp vốn bằng nhiều loại tài sản ngoài tiền, trong đó có quyền sở hữu trí tuệ, công nghệ, bí quyết kỹ thuật và các tài sản khác định giá được bằng tiền. Quyền sở hữu trí tuệ ở đây gồm quyền tác giả, quyền liên quan, quyền sở hữu công nghiệp như nhãn hiệu, sáng chế, kiểu dáng, và các quyền khác theo luật sở hữu trí tuệ. Chỉ người là chủ sở hữu hợp pháp mới có quyền dùng các tài sản đó để góp vốn.
Điều kiện chủ sở hữu hợp pháp nghe hiển nhiên nhưng hay vướng. Nhãn hiệu đứng tên vợ hoặc chồng, phần mềm do công ty cũ trả lương để viết, công thức học được từ nơi làm việc trước, đều là những trường hợp quyền sở hữu cần xem lại kỹ. Một tài sản không rõ chủ thì không góp được, hoặc góp xong có thể bị tranh chấp, kéo cả công ty mới vào rắc rối.
Tài sản vô hình chưa có giấy tờ, như một cái tên chưa đăng ký hay một công thức chưa viết ra, rất khó dùng để góp vốn vì không xác định được rõ thứ được chuyển giao. Các bài trước trong danh mục đã nói cách biến chúng thành tài sản chuyển giao được; nên làm xong những bước đó trước khi tính đến chuyện góp vốn.
Cũng nên phân biệt tài sản với năng lực của con người. Kinh nghiệm quản lý, quan hệ với nhà cung cấp, uy tín cá nhân của một thành viên rất có giá với công ty mới, nhưng đó không phải tài sản chuyển giao được, nên không định giá như phần vốn góp bằng tài sản. Nếu muốn ghi nhận đóng góp đó, các thành viên thường dùng cách khác: thoả thuận lương, thưởng theo kết quả, hoặc cơ chế cho thành viên mua thêm phần vốn với điều kiện ưu đãi sau một thời gian gắn bó. Trộn hai thứ vào một con số định giá tài sản là con đường ngắn nhất dẫn đến tranh cãi.
Ai định giá và ai chịu trách nhiệm
Theo nguyên tắc của luật doanh nghiệp hiện hành, tài sản góp vốn không phải tiền phải được định giá ra tiền. Khi thành lập công ty, việc định giá do các thành viên hoặc cổ đông sáng lập thực hiện theo nguyên tắc đồng thuận, hoặc do một tổ chức thẩm định giá thực hiện; trong trường hợp thuê tổ chức thẩm định giá, con số cũng phải được các thành viên chấp thuận. Khi góp vốn vào công ty đang hoạt động, việc định giá do công ty, thông qua cơ quan quản lý tương ứng với loại hình công ty, và người góp vốn thoả thuận, hoặc thuê tổ chức thẩm định giá.
Điểm quan trọng là trách nhiệm đi kèm. Nếu tài sản được định giá cao hơn giá trị thực tế tại thời điểm góp, người góp và những người đã định giá có thể phải liên đới góp thêm phần chênh lệch và chịu trách nhiệm về thiệt hại gây ra. Nói cách khác, ký vào một con số đẹp vì nể nhau không phải chuyện vô hại.
Vì hệ quả pháp lý này, bạn nên hỏi luật sư trước khi chốt cách định giá và soạn biên bản. Có thể đặt câu hỏi trên AI Cố Vấn (aicovan.com), mô tả loại tài sản, người đứng tên hiện tại và loại hình công ty dự định, để được tư vấn đúng tình huống. Các chi tiết như thủ tục, mẫu biên bản, nghĩa vụ thuế khi góp vốn bằng tài sản thay đổi theo văn bản hiện hành, không nên dựa vào trí nhớ hay câu trả lời của chatbot.
Định giá cao chưa chắc có lợi cho người góp
Trách nhiệm liên đới. Như đã nói, định giá vượt giá trị thực tế có thể khiến người góp phải bù tiền sau này, nhất là khi công ty gặp khó khăn và chủ nợ hoặc thành viên mới soi lại hồ sơ.
Mất lòng tin giữa các thành viên. Người góp tiền mặt sẽ tự tính lại. Nếu thấy phần tài sản vô hình được thổi lên, họ có thể đồng ý cho xong nhưng mang theo cảm giác bị thiệt, và cảm giác đó thường bùng ra ở lần tranh cãi đầu tiên.
Kỳ vọng sai về công ty. Một bảng cân đối có phần tài sản vô hình lớn trông vững, nhưng không trả được lương, không trả được tiền hàng. Công ty vẫn cần tiền mặt để vận hành.
Hệ quả kế toán và thuế. Tài sản vô hình được ghi nhận có thể phải phân bổ chi phí theo thời gian, ảnh hưởng lợi nhuận trên sổ. Cách xử lý cụ thể nên hỏi người làm kế toán, thuế trước khi chốt con số.
Khó gọi vốn sau này. Nhà đầu tư đến sau thường định giá lại từ đầu. Nếu phần góp ban đầu bị đánh giá quá cao, việc điều chỉnh tỉ lệ sở hữu sẽ gây căng thẳng.
Ví dụ giả định: tính tỉ lệ sở hữu khi một người góp thương hiệu
Ba người lập công ty mở chuỗi quán. Hai người góp tổng cộng 600 triệu đồng tiền mặt. Người thứ ba là chủ một quán có tiếng, góp nhãn hiệu đã được cấp văn bằng và công thức đã chuẩn hoá thành tài liệu.
- Ước giá trị nhãn hiệu và công thức theo phương pháp tiền bản quyền, dựa trên doanh thu dự kiến của chuỗi trong năm năm và tỉ lệ bản quyền giả định. Kết quả là một khoảng, ví dụ từ 300 đến 450 triệu đồng.
- Ước theo phương pháp chi phí: nếu chuỗi tự xây một cái tên và công thức tương đương thì tốn bao nhiêu, mất bao lâu. Kết quả ví dụ khoảng 250 triệu đồng, cộng thời gian chờ mà chuỗi mất doanh thu.
- Ba người thảo luận, đặt cạnh nhau hai kết quả và lý giải chênh lệch. Thống nhất con số 360 triệu đồng, ghi rõ lý do chọn.
- Tổng vốn góp: 600 cộng 360, bằng 960 triệu đồng. Người góp thương hiệu sở hữu khoảng 37,5%, hai người còn lại chia phần 62,5% theo số tiền mỗi người góp.
- Ghi trong biên bản định giá: phương pháp, giả định chính, khoảng kết quả, lý do chọn con số cuối, chữ ký đồng thuận của các thành viên.
- Cân nhắc điều khoản bổ sung, ví dụ người góp thương hiệu cam kết làm việc cho công ty một thời gian tối thiểu, vì một phần giá trị gắn với kinh nghiệm của người đó.
Các con số trên chỉ minh hoạ cách đi từ phương pháp đến tỉ lệ sở hữu. Điều đáng học là quy trình: định giá bằng ít nhất hai cách, trình bày khoảng, thảo luận công khai, ghi lại lý do. Khi có tranh cãi sau này, biên bản ghi rõ lý do bảo vệ tất cả mọi người.
Chuyển quyền sang công ty: phần góp vốn chỉ hoàn tất khi xong bước này
Định giá xong chưa phải đã góp vốn xong. Với tài sản có đăng ký quyền sở hữu, phần góp chỉ được coi là hoàn tất khi quyền sở hữu đã chuyển sang công ty. Các việc thường gặp:
- Nhãn hiệu đã có văn bằng: làm thủ tục chuyển nhượng quyền sở hữu nhãn hiệu từ cá nhân sang công ty và ghi nhận tại cơ quan sở hữu trí tuệ.
- Đơn nhãn hiệu đang chờ xét: làm thủ tục chuyển nhượng đơn để công ty trở thành người nộp đơn.
- Phần mềm: hợp đồng chuyển nhượng quyền tác giả về quyền tài sản, kèm bàn giao mã nguồn, tài liệu, tài khoản kho mã, tài khoản máy chủ.
- Công thức, bí quyết: biên bản bàn giao tài liệu, cam kết bảo mật của người góp với công ty, cam kết không chuyển giao cho bên khác.
- Tên miền và tài khoản liên quan: chuyển chủ thể đăng ký tên miền sang công ty, chuyển quyền quản trị các kênh bán hàng trong phạm vi điều khoản nền tảng cho phép.
Nếu người góp chỉ muốn cho công ty dùng tên chứ không muốn chuyển hẳn quyền sở hữu, đó là một quan hệ khác: cho phép sử dụng và thu phí, không phải góp vốn. Hai cách có hệ quả khác nhau về quyền biểu quyết, chia lợi nhuận và việc giữ lại tài sản khi rời công ty; nên chọn có chủ đích chứ không để mập mờ.
Dùng AI để chuẩn bị cuộc nói chuyện giữa các thành viên
Cuộc thảo luận về giá trị phần góp vốn bằng tài sản vô hình thường khó vì có cảm xúc: người góp thương hiệu nhìn thấy mười năm công sức, người góp tiền nhìn thấy khoản tiết kiệm của gia đình. AI giúp đưa cuộc nói chuyện về số liệu và giả định cụ thể.
Câu lệnh mẫu: "Ba người lập công ty, hai người góp tiền mặt, một người góp nhãn hiệu đã đăng ký và công thức đã chuẩn hoá. Hãy lập bảng tỉ lệ sở hữu theo ba mức định giá phần góp nhãn hiệu: thấp, giữa, cao, với tổng tiền mặt 600 triệu đồng. Sau đó liệt kê các câu hỏi mỗi bên nên hỏi nhau trước khi chốt, và các điều khoản thường được thêm vào thoả thuận góp vốn để giảm rủi ro khi người góp tài sản rời công ty."
Câu lệnh thứ hai để soi lập luận: "Đóng vai người góp tiền mặt thận trọng. Nêu năm lý do khiến giá trị nhãn hiệu và công thức trong trường hợp trên có thể thấp hơn kỳ vọng, và loại bằng chứng nào giúp người góp tài sản trả lời từng lý do." Không đưa tên thật, số văn bằng, doanh thu chi tiết của quán vào chatbot; mô tả chung là đủ. Danh sách điều khoản AI đưa ra là gợi ý để mang đến luật sư, không phải văn bản để ký.
Câu hỏi thường gặp
Có được góp vốn bằng thương hiệu chưa đăng ký không?
Rất khó, vì không xác định rõ quyền được chuyển giao và công ty không nhận được quyền độc quyền nào. Nên nộp đơn đăng ký nhãn hiệu trước, rồi góp vốn bằng quyền đối với đơn hoặc văn bằng sau khi đã hỏi luật sư về thủ tục.
Các thành viên tự định giá tài sản góp vốn có được không?
Theo nguyên tắc của luật doanh nghiệp hiện hành, các thành viên hoặc cổ đông sáng lập có thể tự định giá theo nguyên tắc đồng thuận, hoặc thuê tổ chức thẩm định giá. Người định giá cao hơn giá trị thực tế có thể phải chịu trách nhiệm, nên cần làm có căn cứ.
Góp vốn bằng phần mềm thì cần chuyển giao những gì?
Thường gồm hợp đồng chuyển nhượng quyền tài sản đối với phần mềm, mã nguồn, tài liệu, quyền quản trị kho mã và máy chủ, cùng danh sách thư viện và giấy phép đi kèm. Thiếu một phần, công ty khó tự vận hành và phần góp có thể bị tranh cãi.
Người góp thương hiệu rời công ty thì thương hiệu thuộc về ai?
Nếu đã chuyển quyền sở hữu sang công ty như một phần vốn góp, thương hiệu thuộc về công ty. Người rời đi được xử lý phần vốn theo điều lệ và luật. Nếu chỉ cho công ty dùng tên, quyền vẫn thuộc người đó; vì vậy cần chọn rõ từ đầu.
Có nên thuê tổ chức thẩm định giá cho tài sản trí tuệ góp vốn không?
Nên cân nhắc khi giá trị lớn, các thành viên không thống nhất, hoặc dự kiến gọi thêm vốn từ bên ngoài. Kết quả thẩm định độc lập giúp giảm tranh cãi và có căn cứ rõ ràng, dù vẫn cần các thành viên chấp thuận theo quy định.
Có nên để AI quyết định tỉ lệ sở hữu cho công bằng không?
Không. AI giúp tính nhanh các phương án và đặt câu hỏi, nhưng không biết giá trị thật của tài sản và không chịu trách nhiệm. Tỉ lệ sở hữu phải do các thành viên thống nhất trên cơ sở số liệu và lời khuyên của người có chuyên môn.