Phí cho người khác dùng thương hiệu của bạn nên được tính từ phần lợi nhuận tăng thêm mà cái tên mang lại cho họ, chia sao cho cả hai bên đều thấy đáng. Mức phí quá cao thì điểm bán lỗ và đóng cửa, kéo theo tiếng xấu cho cái tên; quá thấp thì bạn đang cho không tài sản của mình.
Tình huống này rất hay gặp ở quán ăn, tiệm trà, tiệm bánh có tiếng trong khu vực: người quen, nhân viên cũ, khách ở tỉnh khác xin dùng tên để mở điểm bán. Bài này giải thích các khoản phí thường gặp, cách tính bằng ví dụ giả định, và những điều cần giữ để việc cho dùng tên không làm hỏng chính thương hiệu. Phần pháp lý chỉ ở mức nguyên lý.
Cho dùng tên khác với bán thương hiệu
Bán thương hiệu là chuyển hẳn quyền sở hữu nhãn hiệu sang người khác, bạn không còn được dùng. Cho dùng tên, trong luật sở hữu trí tuệ gọi là chuyển quyền sử dụng hay li-xăng, là bạn vẫn là chủ sở hữu, chỉ cho phép người khác dùng trong phạm vi, thời hạn và điều kiện nhất định. Đổi lại, bạn nhận phí.
Giá trị của một thương hiệu theo phương pháp tiền bản quyền, như bài định giá thương hiệu trên trang đã trình bày, được tính từ chính khoản phí này: nếu phải đi thuê cái tên thì mỗi năm trả bao nhiêu. Vì vậy, khi bạn thật sự cho người khác dùng tên và thu phí, bạn đang tạo ra dữ liệu giá trị nhất để định giá thương hiệu của mình sau này. Hãy ghi chép đầy đủ.
Nếu việc cho dùng tên đi kèm việc bạn chuyển giao cả cách thức kinh doanh, kiểm soát cách bày trí, cách vận hành, đào tạo nhân viên, thì mô hình có thể đã mang dấu hiệu của nhượng quyền thương mại, chịu quy định riêng. Ranh giới giữa hai hình thức cần được luật sư hoặc người làm nghề sở hữu trí tuệ xem theo trường hợp cụ thể.
Các khoản phí thường gặp
Một thoả thuận cho dùng tên ở quy mô nhỏ thường gồm vài khoản sau. Không phải thoả thuận nào cũng có đủ; chọn khoản nào tuỳ vào việc bạn bỏ ra bao nhiêu công sức và muốn chia sẻ rủi ro thế nào.
| Khoản phí | Trả cho cái gì | Lưu ý khi đặt mức |
|---|---|---|
| Phí ban đầu | Quyền bắt đầu dùng tên, đào tạo, hỗ trợ dựng điểm bán | Nên đủ bù chi phí thật bạn bỏ ra cho giai đoạn đầu |
| Phí định kỳ theo doanh thu | Quyền tiếp tục dùng tên trong suốt thời hạn | Cần cách đo doanh thu mà cả hai bên tin được |
| Phí tối thiểu | Mức sàn mỗi tháng hay mỗi năm, kể cả khi doanh thu thấp | Bảo vệ bạn khỏi điểm bán khai thấp doanh thu |
| Phí cố định định kỳ | Thay cho phí theo doanh thu khi khó đo doanh thu | Đơn giản nhưng không tăng theo thành công của điểm bán |
| Đóng góp tiếp thị chung | Chi phí quảng bá tên cho cả hệ thống | Nên có sổ chi minh bạch để tránh tranh cãi |
Với điểm bán đầu tiên, nhiều chủ thương hiệu nhỏ chọn phí ban đầu thấp kèm phí định kỳ, để người nhận không bị đè nặng lúc khởi đầu và cả hai cùng có lợi khi điểm bán phát triển. Khi đã có vài điểm chạy tốt, bạn có cơ sở để tăng phí ban đầu cho người đến sau.
Tính mức phí từ lợi nhuận tăng thêm, ví dụ giả định
Cách nghĩ hợp lý nhất là bắt đầu từ phía người nhận: cái tên giúp họ kiếm thêm bao nhiêu so với mở quán với tên riêng. Ví dụ giả định với một tiệm trà có tiếng trong tỉnh, có người xin mở điểm bán ở tỉnh bên cạnh.
- Ước doanh thu năm của điểm bán nếu dùng tên của bạn: giả định 2,4 tỉ đồng.
- Ước doanh thu nếu mở cùng vị trí, cùng sản phẩm nhưng dùng tên riêng chưa ai biết: giả định 1,8 tỉ đồng. Phần chênh 600 triệu đồng là doanh thu nhờ cái tên.
- Ước biên lợi nhuận trên phần doanh thu tăng thêm. Vì mặt bằng, nhân viên đã tính cho phần doanh thu nền, biên trên phần tăng thêm thường cao hơn biên bình quân. Giả định 25%, tức khoảng 150 triệu đồng lợi nhuận tăng thêm mỗi năm.
- Quyết định phần chia cho chủ thương hiệu. Người nhận chịu rủi ro vốn và công sức vận hành nên thường giữ phần lớn. Giả định bạn nhận một phần ba, khoảng 50 triệu đồng mỗi năm.
- Quy ra phần trăm doanh thu: 50 triệu đồng trên 2,4 tỉ đồng, khoảng 2%. Đặt phí tối thiểu thấp hơn mức này, ví dụ tương ứng với doanh thu 1,8 tỉ đồng.
- Thử lại với kịch bản điểm bán kém: nếu doanh thu chỉ đạt 1,8 tỉ đồng, người nhận có còn lãi sau khi trả phí tối thiểu không. Nếu không, mức phí đang quá cao.
Có một quy tắc kinh nghiệm cũ trong giới cấp phép cho rằng bên cho phép nhận khoảng một phần tư lợi nhuận bên nhận làm ra nhờ quyền được cấp. Quy tắc này bị nhiều người làm định giá phê phán vì quá thô, không xét đến rủi ro và đóng góp của từng bên. Chỉ nên dùng nó như một mốc để so, không phải công thức.
Phí cố định hay phí theo doanh thu
Phí theo doanh thu công bằng hơn khi kết quả khó đoán. Điểm bán thành công thì bạn nhận nhiều hơn, điểm bán khó khăn thì gánh nặng nhẹ đi. Cả hai bên cùng chung lợi ích, và người nhận ít cảm giác bị thu tiền vô lý.
Nhưng cần đo được doanh thu. Nếu điểm bán dùng phần mềm bán hàng chung mà bạn được xem báo cáo, phí theo doanh thu dễ làm. Nếu chỉ dựa vào sổ tay người nhận tự ghi, tranh cãi gần như chắc xảy ra.
Phí cố định đơn giản, dễ theo dõi. Phù hợp khi bạn cho người quen dùng tên mà không muốn kiểm sổ sách, hoặc khi điểm bán nhỏ, doanh thu khá ổn định.
Phí cố định không tăng theo thành công. Điểm bán phát triển gấp đôi, bạn vẫn nhận như cũ. Có thể khắc phục bằng điều khoản xem lại mức phí sau mỗi một hoặc hai năm.
Kết hợp thường hợp lý nhất. Phí tối thiểu cố định cộng phần trăm doanh thu vượt một ngưỡng. Bạn có mức sàn an toàn, người nhận được khuyến khích phát triển.
Giữ chất lượng để giữ giá trị thương hiệu
Rủi ro lớn nhất khi cho người khác dùng tên không phải là thu ít phí, mà là một điểm bán làm kém kéo cả cái tên đi xuống. Khách không phân biệt điểm bán nào của ai. Những điều khoản sau giúp bảo vệ giá trị bạn đã xây:
- Tiêu chuẩn sản phẩm tối thiểu: nguyên liệu, định lượng, cách phục vụ, ghi thành tài liệu và gắn vào thoả thuận.
- Quyền kiểm tra định kỳ hoặc đột xuất, kể cả mua thử như khách bình thường.
- Quy định cách dùng tên và biểu tượng: màu sắc, kích thước, không tự ý sửa đổi, không dùng cho sản phẩm khác.
- Phạm vi rõ ràng: một điểm bán hay nhiều, khu vực nào, có được bán trực tuyến dưới tên đó không.
- Điều kiện chấm dứt khi vi phạm tiêu chuẩn nhiều lần, và việc gỡ tên sau khi chấm dứt.
- Thời hạn và điều kiện gia hạn, để bạn có dịp xem lại mức phí và chất lượng.
Việc giữ được chất lượng đồng đều giữa các điểm bán chính là thứ làm thương hiệu của bạn có giá khi bạn muốn bán, gọi vốn hay mở rộng sau này. Một hệ thống ba điểm bán đều tốt có giá trị cao hơn nhiều so với năm điểm bán chất lượng mỗi nơi một kiểu.
Những sai lầm hay gặp khi đặt phí lần đầu
Lấy mức phí của chuỗi lớn áp cho tên nhỏ. Một chuỗi có hàng trăm điểm bán, hệ thống đào tạo, quảng bá toàn quốc có lý do để thu cao. Một cái tên nổi tiếng trong phạm vi một tỉnh mang lại ít lợi nhuận tăng thêm hơn nhiều ở tỉnh khác, nên mức phí phải thấp hơn tương ứng.
Quên tính công sức của chính mình. Đào tạo nhân viên điểm bán, đi kiểm tra, trả lời điện thoại khi họ gặp sự cố đều tốn thời gian. Nếu phí chỉ đủ trả cho cái tên mà không trả cho công hỗ trợ, bạn sẽ thấy thiệt sau vài tháng.
Không tính đến khu vực đã có khách quen. Cho người khác mở điểm bán quá gần cửa hàng gốc có thể chỉ chia lại khách cũ chứ không tạo thêm khách. Phí thu được khi đó có thể nhỏ hơn doanh thu bạn mất.
Không có điều khoản xem lại. Mức phí đặt khi điểm bán còn mới có thể quá thấp hoặc quá cao sau hai năm. Thiếu điều khoản xem lại, bên nào muốn đổi cũng phải mở lại toàn bộ thoả thuận.
Điều kiện pháp lý tối thiểu và cách dùng AI
Để cho người khác dùng nhãn hiệu một cách chắc chắn, bạn nên là chủ sở hữu nhãn hiệu đã được cấp văn bằng bảo hộ, hoặc ít nhất đã nộp đơn. Thoả thuận cho dùng tên nên được lập bằng văn bản. Các vấn đề như có cần đăng ký hợp đồng với cơ quan sở hữu trí tuệ không, mô hình có thuộc diện nhượng quyền thương mại không, thuế với khoản phí nhận được, nên hỏi luật sư và người làm thuế trước khi ký.
AI giúp tốt ở phần mô phỏng phương án. Câu lệnh mẫu: "Lập bảng so sánh ba phương án thu phí khi cho một tiệm trà ở tỉnh khác dùng tên thương hiệu: chỉ phí cố định hằng tháng; phí phần trăm doanh thu; phí tối thiểu cộng phần trăm doanh thu vượt ngưỡng. Với dữ liệu ví dụ: doanh thu dự kiến 2,4 tỉ đồng một năm, kịch bản xấu 1,8 tỉ, kịch bản tốt 3 tỉ, biên lợi nhuận của điểm bán 15%. Tính số tiền mỗi bên nhận trong từng kịch bản, chỉ ra kịch bản nào khiến điểm bán lỗ."
Câu lệnh thứ hai giúp soạn danh mục tiêu chuẩn chất lượng từ mô tả vận hành của bạn, nhưng không dán công thức hay quy trình bí mật, chỉ mô tả ở mức chung. Danh sách điều khoản AI gợi ý là bản nháp để mang đi hỏi luật sư, không phải hợp đồng để ký ngay. AI cũng hay trộn quy định nhượng quyền của nước khác vào câu trả lời, nên mọi chi tiết pháp lý phải được đối chiếu với văn bản hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Cho người quen dùng tên quán miễn phí có sao không?
Không cấm, nhưng nên có thoả thuận bằng văn bản về phạm vi, thời hạn, tiêu chuẩn chất lượng và cách chấm dứt. Không có thoả thuận, khi quan hệ thay đổi hoặc điểm bán làm kém, bạn khó yêu cầu gỡ tên và cái tên có thể bị ảnh hưởng.
Tỉ lệ phí 2% trong ví dụ có phải mức phổ biến không?
Không. Đó là kết quả của các giả định trong ví dụ. Mức phí phù hợp phụ thuộc vào lợi nhuận tăng thêm nhờ cái tên, mức hỗ trợ bạn cung cấp và rủi ro của người nhận. Hãy tính theo số liệu của chính mình và thử nhiều kịch bản.
Nhãn hiệu chưa đăng ký thì có cho người khác dùng và thu phí được không?
Về mặt thoả thuận dân sự có thể, nhưng vị thế của bạn yếu: nếu người khác đăng ký trước, cả bạn và người nhận đều gặp rủi ro. Nên nộp đơn đăng ký nhãn hiệu trước khi mở rộng cho người khác dùng.
Cho dùng tên và nhượng quyền thương mại khác nhau thế nào?
Cho dùng tên chủ yếu là cho phép sử dụng nhãn hiệu. Nhượng quyền thường đi kèm chuyển giao cách thức kinh doanh và quyền kiểm soát, hỗ trợ của bên nhượng. Ranh giới phụ thuộc nội dung thoả thuận; nên hỏi luật sư để biết mô hình của mình chịu quy định nào.
Làm sao kiểm doanh thu của điểm bán để tính phí?
Cách chắc nhất là yêu cầu dùng phần mềm bán hàng mà bạn được xem báo cáo, hoặc đối chiếu với hoá đơn đã xuất. Nếu không làm được, cân nhắc phí cố định hoặc phí tối thiểu cao hơn để giảm phụ thuộc vào số liệu người nhận tự khai.
Có nên dùng AI soạn hợp đồng cho dùng thương hiệu không?
Có thể dùng để lập danh sách điều khoản cần có và so sánh phương án phí, nhưng bản nháp đó cần luật sư xem trước khi ký. AI không biết đủ quy định hiện hành và hay trộn luật của nước khác vào câu trả lời.